Denizin en tuhaf zekâlarından biri, omurgası olmayan yumuşak bir bedende saklanır. Ahtapot, kabuğu olmayan bir yumuşakçadır; onu koruyacak hiçbir sert yapı taşımaz. Buna rağmen mercan resiflerinden soğuk kayalıklara kadar hemen her denizde tutunmayı başarmıştır. Bu başarının sırrı kaslarında değil, çözüm üretme biçimindedir. Ahtapot tehlikeyle karşılaştığında kaçmakla yetinmez; ortamı okur, kendine bir plan kurar ve çoğu zaman avcısının hiç beklemediği bir şey yapar.

Bu canlının bedeni neredeyse tamamen kastan ve sudan oluşur. Tek sert parçası, gagayı andıran ağız bölgesidir. Bu da ahtapota olağanüstü bir yetenek kazandırır: gagasının sığdığı her delikten geçebilir. Kendi gövdesinden çok daha küçük yarıklara sızan, dar şişelerin içine yerleşen ahtapotlar bu yüzden efsaneleşmiştir. Bir tehdit anında saniyeler içinde bir kaya çatlağına akıp gözden kaybolmak, kabuksuz bir canlı için hayatta kalmanın en kestirme yoludur.

Kollar Kendi Kararını Verir

Ahtapotun sinir sistemi, bilinen hayvanlar arasında en sıra dışı düzenlerden birine sahiptir. Sinir hücrelerinin büyük bölümü merkezde değil, kolların içinde dağılmış durumdadır. Bu, her kolun belirli bir özerklikle çalışabildiği anlamına gelir. Bir kol taşın altını yoklarken, diğeri farklı bir çatlağı araştırabilir. Merkez, genel yönü belirler; ayrıntıyı kollar halleder. Bir bakıma ahtapot, birbiriyle konuşan küçük beyinlerden kurulu bir ekip gibi çalışır.

Kollardaki vantuzlar da yalnızca tutunma organı değildir. Bu vantuzlarda tat ve dokunma duyusunu birleştiren alıcılar bulunur. Ahtapot bir yüzeye dokunduğunda onun sertliğini, pürüzünü ve kimyasal izini aynı anda algılar. Karanlık bir oyuğa uzattığı kol, gözle görmeden "tadarak" arama yapar. Bu yüzden ahtapotun avlanması, görme kadar dokunmaya da dayanır.

Renk Değiştiren Bir Deri

Ahtapotun derisinde pigment kesecikleri vardır ve bu kesecikler kaslarla gerilip gevşetilerek büyütülüp küçültülebilir. Böylece hayvan saniyenin küçük bir kesrinde rengini değiştirir. Deri aynı zamanda pürüzlenip düzleşebilir; kayalık bir zeminde kabartılar oluşturup taşa, kumda ise düzleşip kuma benzeyebilir. Bu kamuflaj yalnızca saklanmak için değil, iletişim için de kullanılır. Rakip bir ahtapota karşı koyulaşan renkler, geri çekilen bireyin solgunlaşması, denizin sessiz bir dilidir.

Şaşırtıcı olan, çoğu ahtapot türünün renkleri bizim gibi ayırt edemediğinin düşünülmesidir. Buna rağmen ortamla uyumlu renk seçimleri yapabilmeleri uzun süre bilim insanlarını meşgul etmiştir. Derideki ışığa duyarlı yapıların bu işte rol oynayabileceği öne sürülür; yani ahtapot bir anlamda derisiyle ışığı sezer.

Mürekkep, Kaçış ve Zekâ Oyunları

Tehlike anında salınan mürekkep, yalnızca suyu bulandırmakla kalmaz. Bu koyu bulut, avcının koku alma duyusunu da bir süre için karıştırır. Ahtapot bulutu bırakırken çoğu zaman kendi rengini de aniden değiştirir ve ters yöne doğru su püskürterek fırlar. Yani avcı, bıraktığı gölgeyi kovalarken hayvan çoktan uzaklaşmıştır.

Ahtapotların alet kullanımına benzer davranışları da kayıtlıdır. Bazı türlerin deniz tabanındaki kabuk parçalarını taşıyıp barınak yapması, boş kabukları üst üste kapatarak kendini içine hapsetmesi, sıradan bir içgüdüden fazlasına işaret eder. Laboratuvar koşullarında kapaklı kapları açmayı öğrenmeleri, aynı problemi ikinci kez daha hızlı çözmeleri de bu izlenimi güçlendirir.

Kalabalıktan Uzak Bir Hayat

Ahtapotların çoğu yalnız yaşar. Belirli bir oyuğu kendine yuva edinir, çevresini avladığı hayvanların kabuklarıyla doldurur ve genellikle kısa bir süre sonra taşınır. Bu kabuk yığınları, bir ahtapotun orada yaşadığının en güvenilir işaretidir. Deneyimli dalgıçlar mağarayı değil, kapısındaki çöpü ararlar.

Yalnızlık, aynı zamanda temkinli olmayı zorunlu kılar. Bir sürünün uyarısına güvenemeyen hayvan, her tehlikeyi kendi başına sezmek zorundadır. Ahtapotların yeni bir nesneyle karşılaştıklarında önce uzaktan gözlemleyip sonra tek bir kolla temkinli biçimde yoklamaları bu ihtiyattan doğar. Merak ile dikkati aynı anda taşımak, sürüsüz yaşayan bir canlının en değerli özelliğidir.

Kısa Ömrün Ağırlığı

Bütün bu yeteneklere karşın ahtapotların çoğu şaşırtıcı derecede kısa yaşar. Pek çok tür bir ila iki yıl arasında ömür sürer. Dişi, yumurtalarını korumaya aldıktan sonra beslenmeyi bırakır; yavrular çıktığında genellikle gücü tükenmiş olur. Bu yüzden ahtapotlar öğrendiklerini bir sonraki kuşağa aktaramaz. Her birey, dünyayı neredeyse sıfırdan çözmek zorundadır.

Belki de ahtapotu bu kadar ilgi çekici kılan budur. Uzun bir kültür birikimi, öğreten bir ebeveyn ya da kalabalık bir sürü olmadan, tek başına ve kısa bir ömürde bunca beceriyi geliştiren bir canlıdır. Denizin dibinde bir taşın altından bakan o gözler, bize zekânın tek bir biçimi olmadığını hatırlatır.